Kennisbank

Het gaspedaal en de rem van het lichaam

Veel mensen beschrijven het alsof ze voortdurend "aan" staan. Ze voelen zich alert, gespannen of opgejaagd. Hun hoofd blijft actief en ontspannen lukt slechts tijdelijk.

Ons zenuwstelsel probeert voortdurend een balans te vinden tussen inspanning en herstel. Je zou kunnen zeggen dat het lichaam beschikt over een gaspedaal en een rem.

Het gaspedaal

Het gaspedaal wordt gevormd door het orthosympathische zenuwstelsel. Dit systeem helpt ons wanneer we moeten presteren, concentreren of reageren op uitdagingen.

Het zorgt ervoor dat:

• we alert worden;
• onze aandacht toeneemt;
• ons lichaam energie vrijmaakt;
• we kunnen bewegen, werken en sporten.

Zonder dit systeem zouden we moeilijk in actie komen. Tijdens een presentatie, een hoorcollege, een tenniswedstrijd of een belangrijke afspraak is dit systeem actief. Een bepaalde mate van spanning hoort daar gewoon bij.

De rem

Naast het gaspedaal beschikt het lichaam ook over een rem: het parasympathische zenuwstelsel. Dit systeem helpt ons te herstellen.

Het speelt een rol bij:

• ontspanning;
• slaap;
• herstel;
• vertering;
• het gevoel van veiligheid.

Wanneer dit systeem voldoende actief wordt, ontstaat er ruimte om op te laden.

Je hebt beide nodig

Veel mensen denken dat ontspanning altijd het doel is. Dat is niet helemaal waar. Je kunt niet de hele dag ontspannen zijn. Maar je kunt ook niet de hele dag presteren.

Gezondheid ontstaat juist wanneer beide systemen soepel met elkaar samenwerken. Het gaat niet om inspannen óf ontspannen, maar om inspannen én ontspannen.

Inspannen in de ontspanning

Een goede sporter laat dit mooi zien. Wanneer iemand hardloopt met een gespannen gezicht, opgetrokken schouders en een vastgezette ademhaling, kost dat vaak onnodig veel energie.

De beste prestaties ontstaan vaak wanneer iemand tegelijkertijd geconcentreerd én ontspannen blijft. Niet slap. Niet gespannen. Maar ergens daartussen.

Ook tijdens een hoorcollege geldt hetzelfde principe. Wanneer een docent volledig ontspannen is, ontbreekt de scherpte. Wanneer een docent te gespannen is, voelt de groep dat direct.

De kunst is om voldoende alert te blijven terwijl er tegelijkertijd ontspanning aanwezig is.

Wat gebeurt er wanneer je voortdurend "aan" staat?

Sommige mensen blijven langdurig in de actiestand.

Dat kan zich uiten als:

• kaakspanning;
• nek- en schouderspanning;
• oppervlakkige ademhaling;
• vermoeidheid;
• slaapproblemen;
• moeite hebben met ontspannen.

Het lichaam blijft dan als het ware wachten op een situatie die allang voorbij is.

Via verschillende ingangen werken

Interessant is dat we het zenuwstelsel via meerdere wegen kunnen beïnvloeden.

Via het denken

Stressvolle gedachten en zorgen kunnen het gaspedaal activeren. Soms helpt begeleiding door een psycholoog om patronen beter te begrijpen.

Via het lichaam

Ook lichamelijke spanning kan voortdurend signalen afgeven aan het zenuwstelsel.

• kaakspanning;
• nekspanning;
• beperkte beweging van de borstkas;
• een oppervlakkige ademhaling.

Hier kunnen fysiotherapie, kaakfysiotherapie, manuele therapie en lichaamsgerichte technieken een rol spelen.

Via de zintuigen

Het zenuwstelsel reageert voortdurend op prikkels.

• warmte;
• aanraking;
• muziek;
• natuur;
• een warme douche;
• een spijkermat.

Soms zijn dit eenvoudige maar effectieve manieren om een gevoel van rust te ondersteunen.

Het doel is niet ontspanning

Dat klinkt misschien vreemd. Veel mensen denken dat het doel van behandeling is om volledig ontspannen te worden. Maar gezondheid draait niet om voortdurende ontspanning.

Het gaat om flexibiliteit. Kun je schakelen tussen actie en herstel? Kun je inspannen wanneer dat nodig is? En kun je daarna weer terugkeren naar ontspanning?

Wanneer dat lukt ontstaat er iets wat je zou kunnen omschrijven als flow.

Tot slot

Het zenuwstelsel heeft zowel een gaspedaal als een rem nodig. Problemen ontstaan vaak niet doordat één van beide systemen bestaat, maar doordat de balans verloren raakt.

Herstel betekent daarom niet altijd meer rust. Soms betekent herstel juist dat je opnieuw leert inspannen in de ontspanning: voldoende alert om te leven, werken en bewegen, maar voldoende ontspannen om te herstellen.